BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU KURALI

      Türkçe sözcüklerin ilk hecelerindeki sesli harf kalın sesli ise diğer hecelerindeki sesli harfler de kalın olur. İlk hecedeki sesli harf ince ise diğer hecelerdeki sesli harfler de kalın olur.
     Kısacası sözcüğün tüm sesli harfleri ya kalın, yada ince sesli olmalıdır. Bu kurala Büyük Ünlü Uyumu Kuralı ( BÜUK ) denir.
     Bu kural Türkçe'yi öteki dillerden ayıran temel bir kuraldır.
    
     ÖRNEK 1: " Çocuklarımız " sözcüğünü inceleyelim.
     Bu sözcüğün sesli harfleri sıra ile; " o, u, a, ı, ı " dır. Bu harflerin tümü kalın seslidir. Dolayısı ile BÜUK'na uyar. Türkçe bir sözcüktür.
    
      ÖRNEK 2: " Temizlikçi " sözcüğünü inceleyelim.
     Bu sözcüğün sesli harfleri sıra ile; " e, i, i, i " dir. Bu harflerin tümü ince seslidir. Dolayısı ile BÜUK'na uyar. Türkçe bir sözcüktür.

      ÖRNEK 3: " Matematik " sözcüğünü inceleyelim.
     Bu sözcüğün sesli harfleri sıra ile; " a, e, a, i " dir. Bu harflerin iki tanesi kalın, iki tanesi de ince seslidir. Bu sözcükte kalın ve ince sesli harfler bir arada bulunmaktadır. Dolayısı ile bu sözcük BÜUK'na uymaz. Türkçe bir sözcük değildir.

BÜUK'na AYKIRI DURUMLAR

1.     " anne, kardeş, elma, kale, helva, hangi " gibi bazı sözcükler BÜUK'na uymadıkları halde Türkçe sözcükler olarak kabul edilirler. Bu sözcükler, zaman içinde değişikliğe uğrayarak BÜUK'na uymaz hale gelmişlerdir. Bu sözcüklerin esasları BÜUK'na uymaktadır.

2.     Türkçe'de sözcüklere eklenen ekler, eklendikleri sözcüğün son hecelerine uyarak BÜUK'nı korurlar. Ancak bazı ekler, eklendikleri sözcüğün son hecesine uymayarak, sözcüğün BÜUK'na olan uygunluğunu da bozar.

         ÖRNEK:  - (i)yor    : İçiyor, geliyor, biliyor, dinlemiyor, söylüyor... 
                           -ken        : Yaparken, koşarken, yazarken, okurken, dolaşırken...
                           -ki            : Akşamki, sabahki, okuldaki, yoldaki, onunki...
                           -leyin      : Akşamleyin, sabahleyin...
                           -daş        : Meslektaş, gönüldaş...
                           -(i)mtrak : Ekşimtrak, yeşilimtrak, mavimtrak...

3.     Bazı bileşik sözcükler BÜUK'na uymazlar.
        ÖRNEK: Hanımeli, Karadeniz, Atatürk, İlkokul, Güzelyurt, Taşkınköy...

*** Yabancı kökenli sözcüklerde BÜUK aranmaz.
*** Bileşik sözcüklerde BÜUK aranmaz.
*** Tek heceli sözcüklerde BÜUK aranmaz.
ÖRNEK: saz, dört, sert, bal, ev, yel, sel, yol,ak...

ÜNSÜZ ( Sessiz ) HARFLER : Tek başına okunamayan, hece olamayan ve ancak bir sesli harf yardımı ile seslendirebildiğimiz harflerdir. Bunlar: " b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z "dir.
       Ünsüz harfler kendi aralarında iki kısma ayrılır:
       a) Sert Ünsüzler: p, ç, t, k, s, ş, h, f
       b) Yumuşak Ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
      
        Sert ünsüz harfler kendi aralarında iki kısma ayrılır:
        i) Sürekli Sert Ünsüzler: s, ş, h, f
        ii) Süreksiz Sert ünsüzler: p, ç, t, k

        Yumuşak ünsüzler kendi aralarında iki kısma ayrılır:
        i) Sürekli Yumuşak Ünsüzler: ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
       ii) Süreksiz Yumuşak Ünsüzler: b, c, d, g